Hesperian Health Guides

Hesperian Health Guides

Ki jan pou nou okipe timoun

SanteWiki > Nouvo Kote Ki Pa Gen Doktè > Ki jan pou nou okipe timoun

Men bagay ki pwoteje timoun kont maladi, epi ede yo rete an sante: manje bon kalite manje, kenbe kò nou, kay nou ak katye nou pwòp, fè vaksinen tout timoun.

Se pou papa ak manman pitit la, avèk ajan sante yo tou, al gade nan Byen Manje bay Bon Sante pou nou konprann ki jan nou ka byen manje. An plis, se pou nou al gade nan Dlo ak pwòpte: Pou konnen ki jan pou nou rete an sante, pou jwenn plis detay sou pwòpte kò a ak pwòpte kote nap viv la. Lè fini, vaksinen timoun, jan yo esplike nan Vaksen (chapit sa a poko ekri), sa ki ka pwoteje kont anpil maladi timoun.

Sitou kay timoun, evite miyò pase mande padon. Ti efò nou fè pou evite maladi vo plis pase gwo efò nou fè pou nou trete maladi.

Byen manje

Li enpòtan anpil pou timoun manje bon kalite manje, pou yo ka devlope byen, epi pou yo pa tonbe malad. Nan Byen Manje bay bon Sante, yo di nou ki jan nou menm ak timoun nou ka manje byen, menm si nou pa gen anpil lajan. Li di tou ki jan pou nou trete malnitrisyon kay granmoun ak kay timoun. Si nou swiv konsèy ki nan chapit sa a, nou ka bay tibebe ak timoun nou pi bon kalite manje.

Premye 6 mwa

Tout sa yon tibebe bezwen se nan lèt manman an li jwenn li. Se pou manman an ba li tete chak fwa tibebe a vle. Ba li tete soti 3 rive 4 èdtan pandan lajounen. Lannuit, nou gen dwa tann yon ti jan pi long. Pa ba li ni dlo, ni ji, ni labouyi, jis li fè premye dan li, nan laj 6 mwa konsa. Paske bagay sa yo ka ba li dyare.

Klike isit pou jwenn bon konsèy sou sije bay tete.

Soti 6 mwa rive 12 mwa (1 ane)

Se nan anviwon laj sa a, anpil timoun kòmanse soufri malnitrisyon. Pou sa pa rive, kontinye bay tibebe a tete. An menm tan, kòmanse ba li ti manje kèk fwa pa jou. Kòmanse ak youn osinon de kalite manje. Sa mèt yon labouyi senp, osinon manje nap prepare pou tout fanmi an. Mete yon ti luil osinon lòt grès ladan l.

Men lòt bon kalite manje nou ka ba li:

  • Manje ki pou bati kò a, yon fwa chak jou pou pi piti: pwa ki byen kwit oubyen sòs pwa, ze, manje fèt ak lèt, osinon pire pwason ki byen kwit.
  • Legim: joumou ki byen kwit, pwa frans, kawòt, legim fèy vét, tomat, osinon nenpòt legim koulè jòn osinon vèt ke nou ka jwenn kote nou rete a.
  • Fwi: ti mòso fwi tankou mango, papay, fig mi.

Pi gran pase enn an

Bay bebe a tete jis li rive, pou pi piti, 2 ane, oubyen plis pase sa.

Ba li menm bon kalite manje ak sa nou bay granmoun: pwoteyin, (ki bati kò a), lanmidon (ki bay fòs ak kouray), legim ak fwi (ki pwoteje kò a). Timoun fèt pou yo manje 4 fwa pa jou, osinon plis pase sa. Depi timoun pa pran tete ankò, se pou yo manje pi souvan.

Tifi fèt pou yo manje menm kantite manje ak tigason. Tout timoun dwe jwenn kont bon kalite manje. Sa fè yo grandi byen, epi fè yo rete an sante. Manje byen fè sèvo a devlope tou, pou timoun nan ka gen lespri pou l aprann lekòl, pou li gen kouray pou li jwe.

Timoun se poul; se toutan pou yap beke.

Bibwon

Nou pa fèt pou nou sèvi ak bibwon, ni tetin, paske li pa fasil pou lave yo epi kenbe yo pwòp. Sa bay anpil enfeksyon ak dyare, paske mikwòb rete ladan yo. Si manman an pati al nan travay, se pou nou bay bebe a lèt manman l avèk yon gode epi yon ti kiyè. Pa janm sèvi ak bibwon pou bebe ki pi gran, ak jenn timoun. Si nou mete ji, bouyon, osinon lèt nan bibwon bay timoun, sa fè dan yo benyen nan sik pandan lontan. Sa bay dan pike. Timoun ka fasil aprann bwè nan gode.

Tchaw

Gato, sirèt, kola, fritay, ak manje ki fèt tou nan bwat, tout sa yo, yo rele yo tchaw. Genyen twòp sik, sèl, grès ak pwodui chimik ladan yo. An plis, yo manke bon nitrisyon (bon kalite manje). Lè timoun manje manje dous sa yo, sa bay yo dan pike. Lè yo rive granmoun, sa ka fè yo malad ak tansyon, dyabèt, ak lòt gwo maladi granmoun.

Si nou fasil jwenn tchaw, timoun ka byen mande nou ba yo sa, paske yo bon nan bouch. Se pou nou, paran ak ajan sante, fè atansyon pou nou pa ba yo abitid manje kalite manje sa yo. Lè yon timoun mande manje, ba li fwi, pistach, yawout, labouyi osinon lòt manje ki pa genyen sik ladan l. Montre yo bon kalite manje kapab bon nan bouch tou. Konsa yap pran abitid byen manje. Sa va ede yo pou tout rès lavi yo.

Se byen manje ki fè timoun devlope, ki kenbe yo an sante — pa tchaw.

Pwòpte

Lave men timoun yo chak maten lè yo leve, chak fwa yo sot watè, anvan yo manje, osinon anvan yo manyen yon manje. Anpil enfeksyon moun trape, tankou dyare, grip, rim, ak lòt maladi, yo sòti sou yon moun al sou yon lòt. Mikwòb ki kole sou men sal rive nan bouch yon lòt. (Epi timoun toujou mete men yo nan bouch!) Depi yo lave men yo souvan, mikwòb pap antre nan bouch yo. Si nou lave men yo dri, yo pi fasil rete an sante.

Benyen timoun yo chak jou. Koupe zong yo byen kout pou yo pa kenbe kras. Lave rad ak dra yo souvan.

Fòk tout moun, timoun kou granmoun, gen yon kote pou yo fè bezwen yo chak jou. Sinon, watè, ak tout mikwòb maladi ki ladan l, va gaye tout kote. Fè latrin pou fanmi nou, osinon pou vwazinay la. Sa va anpeche nou trape dyare.

Dlo ak pwòpte: Pou konnen ki jan pou nou rete an sante ban nou bon konsèy sou ki jan nou ka pwòpte kote nap viv la, ak ki jan nou ka anpeche timoun soufri anba dyare.

Vaksen ak medikaman

Vaksen pwoteje timoun kont anpil maladi grav ki konn fè malè sou yo, tankou lawoujòl, tetanòs, polyo, ak tibèkiloz. Li pi fasil, pi bon mache, epi pi efikas pou nou bay vaksen, pase pou nou chache sove yon timoun ki malad, osinon kap mouri. Pou nou kenbe timoun yo an sante, fòk nou fè vaksinen yo. Se enpòtan anpil.

Al gade nan Vaksen (chapit sa a poko ekri) pou wè lis vaksen pou nou bay ak ki lè pou nou bay yo.

Fòk nou sèten timoun nou pran tout vaksen yo bezwen.

Lòt mwayen pou nou pwoteje sante timoun

  • Pou pwoteje dan timoun yo, bwose dan yo. Pa ba yo anpil bonbon, sirèt, osinon kola. Klike isit pou plis detay sou sa yo rele tchaw.
  • Bay bebe tete. Lè nou ba yo lòt bagay pou bwè ak pou manje, sèvi avèk yon gode e yon ti kiyè ki pwòp. Pa sèvi ak ni bibwon, ni tetin, paske nou mal pou kenbe yo pwòp.
  • Timoun malad, osinon timoun ki gen bouton, gal, pyas osinon pou, pa kite yo dòmi nan menm kabann, ni mete menm rad, ni sèvi ak menm sèvyèt ak lòt timoun. Ba yo remed touswit pou maladi a pa jwenn okazyon pou sòti sou timoun malad la al sou lòt timoun. Pwoblèm sa yo konn gaye vit.
  • Kouvri kabann yo ak moustikè osinon ak yon ti twal fen fen. Marengwen peple nan dlo ki dòmi. Netwaye tout ma dlo, tout twou, tout ti mamit, ki ka kenbe dlo.
  • Pa kite kochon, chen, ak poul, ak tout mikwòb ki kole sou yo, antre sòti nan kay la.
WI
NON
  • Si genyen gwo vè won nan katye a, bay timoun yo remèd vè chak 6 mwa. Bay premye dòz lè yo gen enn an.
  • Si genyen ankilostòm, (yon kalite vè nan trip) pa kite timoun yo mache pye atè. Mete sapat osinon soulye nan pye yo. Mete kouchèt, kilòt, osinon pantalon sou yo tou, pou yo pa chita touni atè.


ht.hesperian.org